Α. Λίγα λόγια για την Κοινωνική Οικονομία
«Κοινωνική Οικονομία» (“Social Economy”): ορίζεται ως ο χώρος της οικονομίας που βρίσκεται ανάμεσα στον ιδιωτικό και το δημόσιο τομέα της οικονομίας και στον οποίο διεξάγονται οικονομικές δραστηριότητες με στόχο το κοινωνικό όφελος, και όχι τη δημιουργία κέρδους. Δεν κυριαρχείται από τους ανταγωνιστικούς κανόνες της αγοράς και δεν λειτουργεί με την ακαμψία του δημόσιου τομέα, αλλά αντίθετα έχει μια ευρύτατη προσαρμοστικότητα και αμεσότητα, ενώ συνοδεύεται από μεγάλη κοινωνική αποδοχή γιατί στοχεύει προς την κοινωνική και περιβαλλοντική ανάπτυξη. Αυτός ο τομέας της οικονομίας αποβλέπει στη δημιουργία θέσεων εργασίας με την αξιοποίηση του κοινωνικού κεφαλαίου, συμβάλλοντας μέσω της επιχειρηματικής δράσης, στην καταπολέμηση της ανεργίας, της φτώχειας και του αποκλεισμού. Τα κύρια χαρακτηριστικά των κοινωνικών επιχειρήσεων είναι ο εθελοντισμός, η αλληλεγγύη και η άμεση δημοκρατία.
Ο όρος «Κοινωνική Οικονομία» είναι η ευρωπαϊκή εκδοχή του αμερικάνικου «κοινοτισμού». Την ευρωπαϊκή «απάντηση» ανέλαβαν να δώσουν οι Γάλλοι κοινωνικοί επιστήμονες τη δεκαετία του 1980. Δεν υπάρχει ένας καθολικά αποδεκτός ορισμός της Κοινωνικής Οικονομίας στη βιβλιογραφία. Επίσης υπάρχουν πολλές διαφορετικές ονομασίες της, όπως «Τρίτο Σύστημα» ή «Τρίτος Τομέας της Οικονομίας» ή «Μη Κερδοσκοπικός Τομέας της Οικονομίας» ή «Τομέας της Αλληλέγγυας Οικονομίας». Ανάμεσα δε στα κράτη που έχει αναπτυχθεί, ο θεσμός παρουσιάζει μεγάλη ποικιλομορφία.
Η ανάδυση του τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας συνδέεται άρρηκτα με την ανάπτυξη της Κοινωνίας των Πολιτών (“Civil Society”).
Τα χαρακτηριστικά των κοινωνικών επιχειρήσεων είναι τα εξής:
Β. Συμβολή της Κοινωνικής Οικονομίας
Μέσω της κοινωνικής οικονομίας θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί η αδυναμία του κράτους να εφαρμόσει «ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης», να διευκολυνθεί η πρόσβαση των ατόμων με αναπηρία στην απασχόληση και να καλυφθεί, ως ένα συγκεκριμένο βεβαίως βαθμό, το κενό που δημιουργείται από τη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους, δεδομένου ότι δεν δύναται να υποκαταστήσει πλήρως το κράτος, μέσω της παροχής από τις Κοινωνικές Επιχειρήσεις οικονομικών και παράλληλα ποιοτικών υπηρεσιών.
Η Κοινωνική Οικονομία συνήθως βρίσκει πρόσφορο έδαφος για ανάπτυξη σε περιοχές όπου το κράτος και η οικονομία του, αλλά και η «κερδοσκοπική» ιδιωτική οικονομία, δεν εισέρχονται λόγω της περιορισμένης κερδοφορίας ή της περιορισμένης πρόσβασης εξαιτίας της επικοινωνιακής απομόνωσης. Οι δραστηριότητές της καλύπτουν ένα ευρύ πεδίο κοινωνικών, πολιτικών, πολιτιστικών, πολιτισμικών, ουμανιστικών κ.λπ. αναγκών σε διάφορους τομείς (υγεία, εκπαίδευση, απασχόληση, πολιτισμός, οικολογία - περιβάλλον, κοινωνική φροντίδα - πρόνοια, θρησκεία, αθλητισμός, παροχή νομικής υποστήριξης, προάσπιση ανθρωπίνων και πολιτικών δικαιωμάτων κ.λπ.). Ως εκ τούτου, η ελληνική Περιφέρεια δύναται να αποτελέσει ένα σημαντικό πεδίο δραστηριοποίησης για σύσταση και λειτουργία τέτοιου τύπου επιχειρήσεων και αυτή η ευκαιρία δεν πρέπει να χαθεί.
Γ. Αναπηρικό κίνημα και Κοινωνική Οικονομία: διεκδικήσεις Ε.Σ.Α.μεΑ. κατά την κατάρτιση του Ν.4019/2011
Αξίζει να επισημανθεί ότι ύστερα από αίτημα της Ε.Σ.Α.μεΑ. το 2010 στον τότε Γενικό Γραμματέα Διαχείρισης Κοινοτικών και Άλλων Πόρων (κ. Θ. Τσέκο), καταφέραμε συμπεριληφθεί στην παρ. 1 του άρθρου 10 «Οικονομικά μέτρα και μέτρα στήριξης των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων» του ν. 4019/2011 «Κοινωνική Οικονομία & Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Άλλες Διατάξεις» η παρακάτω διάταξη: «Οι εργαζόμενοι στις Κοινωνικές Συνεταιριστικές Επιχειρήσεις, οι οποίοι ανήκουν στις Ευάλωτες Ομάδες Πληθυσμού και λαμβάνουν επίδομα πρόνοιας ή επιδόματα επανένταξης ή οποιασδήποτε μορφής νοσήλιο ή παροχή, συνεχίζουν να εισπράττουν τις παροχές αυτές ταυτόχρονα με την αμοιβή τους από την Κοιν.Σ.Επ.» και αυτό διότι η Ε.Σ.Α.μεΑ. από πολύ νωρίς είχε αντιληφθεί ότι η διακοπή των επιδομάτων και η χρονοβόρα διαδικασία επανα-χορήγησής τους λειτουργούσε ως αντικίνητρο για την ένταξη των ατόμων με αναπηρία στον χώρο της Κοινωνικής Οικονομίας. Επιπρόσθετα και στο άρθρο 2 «Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση» του προαναφερθέντος νόμου συμπεριλήφθηκε κατόπιν υποβολής σχετικού αιτήματος από την Ε.Σ.Α.μεΑ. η δυνατότητα συμμετοχής των Νομικών Προσώπων μαζί με Φυσικά Πρόσωπα σε μια Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση, μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται και οι αντιπροσωπευτικές οργανώσεις των ατόμων με αναπηρία.
Δ. Προτάσεις για τη γεφύρωση του κενού μεταξύ Κοινωνικής Οικονομίας και Ατόμων με Αναπηρία
α) Σύμφωνα με την έρευνα «Επιχειρηματικότητα & Άτομα με Αναπηρία» που εκπόνησε η Ε.Σ.Α.μεΑ. τον Μάρτιο του 2005 στο πλαίσιο υλοποίησης του Έργου «Γραφεία Προώθησης της Επιχειρηματικότητας» της Αναπτυξιακής Σύμπραξης «Επιχειρηματικότητα για Όλους», το οποίο εντάσσονταν στο Πρόγραμμα της Κοινοτικής Πρωτοβουλίας EQUAL, κατά τη διάρκεια των 3 κύκλων υλοποίησης από τον Ε.Ο.Μ.Μ.Ε.Χ του Προγράμματος «Ενίσχυσης Επιχειρηματικότητας Ατόμων με Αναπηρίες», από τα 320 επιχειρηματικά σχέδια που υποβλήθηκαν από άτομα με αναπηρία, εγκρίθηκαν τα 285 και τελικώς υλοποιήθηκαν περίπου τα 130, γεγονός το οποίο σημαίνει ότι ενώ τα άτομα με αναπηρία έχουν την πρόθεση να ξεκινήσουν μια επιχειρηματική δραστηριότητα, τελικώς δεν προχωρούν σ’ αυτήν λόγω κάποιων εμποδίων. Σύμφωνα με την προαναφερθείσα μελέτη, το γεγονός ότι τα άτομα με αναπηρία στο μεγαλύτερο ποσοστό τους δεν συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία είτε ως μισθωτοί, είτε ως αυτο-απασχολούμενοι, είτε ως επιχειρηματίες, φαινόμενο το οποίο έχει επιδεινωθεί δραματικά εξαιτίας της οικονομικής κρίσης και το οποίο συνεπάγεται την απουσία εμπειρίας, αποτελεί άλλο ένα εμπόδιο για την άσκηση από μέρους τους οποιασδήποτε μορφής επιχειρηματικής δραστηριότητα. Ως εκ τούτου, θεωρούμε ότι πρέπει να ληφθεί μέριμνα για την αντιμετώπιση αυτού του ελλείματος. Αυτό θα μπορούσε να γίνει μέσω της υλοποίησης προγραμμάτων κατάρτισης για τα άτομα με αναπηρία που επιθυμούν να συστήσουν κοινωνικές επιχειρήσεις καθώς επίσης και μέσω της σύστασης περιφερειακών υπηρεσιών που να παρέχουν τεχνική καθοδήγηση και υποστήριξη καθ’ όλη τη διάρκεια του εγχειρήματός τους, από την αρχική κιόλας σύσταση της Κοινωνικής Συνεταιριστικής Επιχείρησης.
β) Τα άτομα με αναπηρία - φυσικά πρόσωπα που δεν έχουν δικαίωμα για δικαιοπραξία βάσει του ισχύοντος εθνικού θεσμικού πλαισίου δεν πρέπει να αποκλείονται και αυτό διότι δεν είναι δυνατό να δημιουργείται ανισότητα σε βάρος συγκεκριμένων κατηγοριών αναπηρίας, όταν τη ίδια στιγμή μεταξύ των ομάδων στις οποίες η Κοινωνική Οικονομία απευθύνεται είναι η πληθυσμιακή ομάδα των ατόμων με αναπηρία στο σύνολό της. Αντιθέτως, θεωρούμε ότι το θεσμικό πλαίσιο για την Κοινωνική Οικονομία πρέπει αναφορικά με την ικανότητα για δικαιοπραξία να εναρμονίζεται πλήρως με το Άρθρο 12 «Ισότητα ενώπιον του Νόμου» της Σύμβασης για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία του ΟΗΕ - την οποία η Ελληνική Βουλή επικύρωσε με τον ν.4074/2012 καθιστώντας την μέρος του εθνικού θεσμικού μας πλαισίου. Με το άρθρο 12 αναγνωρίζεται το αναπαλλοτρίωτο δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία να ασκούν σε όλες τις πτυχές της ζωής τους την ικανότητα για δικαιοπραξία επί ίσοις όροις, όπως κάθε πολίτης μέσω της εφαρμογής ενός συστήματος υποστηριζόμενης λήψης αποφάσεων, το οποίο η Ελληνική Πολιτεία οφείλει να θεσπίσει πριν από την αναμόρφωση του ν.4019/2011.
γ) Σύμφωνα με το άρθρο 17 του Νόμου 2646/1998 «Ανάπτυξη του Εθνικού Συστήματος Κοινωνικής Φροντίδας και Άλλες Διατάξεις» (Φ.Ε.Κ. 236/20101998), στο πλαίσιο του Εθνικού Προγράμματος που καταρτίζει το Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης (αρθ. 2 του ιδίου Νόμου) για τα άτομα με αναπηρία, καθορίζονται Ειδικά Προγράμματα για τη νοητική υστέρηση, τον αυτισμό, τις βαριές ψυχοσωματικές και πολλαπλές αναπηρίες που έχουν ως σκοπό την εξασφάλιση της δυνατότητας για ισότιμη συμμετοχή στην κοινωνική ζωή. Στο πλαίσιο αυτών των Προγραμμάτων μπορούν να λειτουργούν Προστατευμένα Παραγωγικά Εργαστήρια (Π.Π.Ε.). Οι μονάδες αυτές λειτουργούν ως κέντρα καθημερινής στήριξης, εκπαίδευσης και βελτίωσης των επαγγελματικών δεξιοτήτων των ατόμων με αναπηρία, ενώ μέσα από τη λειτουργία των Παραγωγικών Εργαστηρίων δίδεται η δυνατότητα παραγωγής και πώλησης προϊόντων που κατασκευάζονται ή παράγονται από τα ίδια τα άτομα με αναπηρία. Η οργάνωση, η λειτουργία, οι προϋποθέσεις απασχόλησης, οι όροι χρηματοδότησης των Π.Π.Ε., οι σχέσεις εργασίας και ο τρόπος υπολογισμού της αμοιβής των ως άνω ατόμων που απασχολούνται σε αυτά, καθώς και η διαδικασία προώθησης των προϊόντων τους, προβλέπονταν ότι θα καθορίζονταν με Προεδρικό Διάταγμα. Δεδομένου ότι το ανωτέρω Προεδρικό Διάταγμα αναμένεται να εκδοθεί από το 1998, τα Π.Π.Ε. αποτελούν μία άτυπη μορφή απασχόλησης που λειτουργούν ως τμήματα φορέων / μονάδων φροντίδας των ατόμων με αναπηρία που εποπτεύονται από το Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις και Συλλόγους Γονέων και Κηδεμόνων των ατόμων με βαριές και πολλαπλές αναπηρίες. Οι πωλήσεις των προϊόντων τους περιορίζονται συνήθως στο πλαίσιο εκθέσεων που πραγματοποιούν δύο με τρεις φορές κάθε έτος, τα έσοδα των οποίων συνήθως επανα - επενδύονται στα κέντρα αυτά, λίγα εκ των οποίων έχουν εξασφαλίσει μόνιμα σημεία πώλησης. Ο χαρακτήρας αυτών των Εργαστηρίων, παραμένει καθαρά προνοιακός, παρόλο που δεν θα έπρεπε, εξαιτίας της καθυστέρησης έκδοσης του προαναφερθέντος Προεδρικού Διατάγματος, αφού τα άτομα με αναπηρία δεν αμείβονται για την εργασία τους, αλλά αντιθέτως λαμβάνουν ένα συμβολικό ποσό χρημάτων ως πληρωμή από την πώληση των προϊόντων τους σε ελάχιστες εκθέσεις, και δεν μπορούν να θεμελιώσουν εργασιακά, ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα. Προκειμένου να μπορέσουν τα Π.Π.Ε. να συμμετάσχουν επί ίσοις όροις σε προγράμματα επιχορήγησης στο πλαίσιο της Κοινωνικής Οικονομίας, θα πρέπει να εκδοθεί άμεσα το Προεδρικό Διάταγμα αναφορικά με τους όρους και τις προϋποθέσεις λειτουργίας τους, μέσω του οποίου να καθορίζονται τα εργασιακά, ασφαλιστικά και συνταξιοδοτικά δικαιώματα των απασχολουμένων τους. Στο πλαίσιο της τροποποίησης του ν.4019/2011 για την Κοινωνική Οικονομία, θα πρέπει να επιλυθούν και τα τυχόν προβλήματα που αντιμετώπισαν στο παρελθόν τέτοιες μορφές κοινωνικής επιχειρηματικότητας.
δ) Πολύ μεγάλο τμήμα των αγαθών και υπηρεσιών σχεδιάζονται, παράγονται και προσφέρονται με βάση τις ανάγκες του «μέσου» χρήστη. Το αποτέλεσμα αυτής της μεροληπτικής διαδικασίας είναι ο αποκλεισμός σημαντικού τμήματος του πληθυσμού (άτομα με μόνιμη ή/και προσωρινή αναπηρία, ηλικιωμένοι, κ.ά.) από τη δυνατότητα να έχουν πλήρη, ασφαλή και άνετη πρόσβαση σε αυτά.Η κάλυψη των αναγκών όλων των ομάδων του πληθυσμού έχει πρωταρχική σημασία εφόσον συνιστά ζήτημα δικαιωμάτων. Ωστόσο, πέραν αυτού, η πλήρης κάλυψη των αναγκών των ατόμων με αναπηρία, που αποτελούν ένα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού, έχει σημαντική οικονομική διάσταση δεδομένου ότι διευρύνει τη ζήτηση η οποία με την σειρά της τροφοδοτεί την οικονομική ανάπτυξη. Δεδομένου ότι οι φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας βασίζονται στην αυτενέργεια με σκοπό την κάλυψη των αναγκών, είναι προφανές ότι είναι οι πλέον κατάλληλοι για να λάβουν πλήρως υπόψη τους και να αντιμετωπίσουν τα εμπόδια που απορρέουν από τον μεροληπτικό σχεδιασμό και την σχετική προσφορά με βάση τις ανάγκες του «μέσου» χρήστη. Τα εμπόδια και οι συνακόλουθες διακρίσεις αφορούν την προσβασιμότητα σε όρους φυσικής πρόσβασης αλλά και σε όρους διαδικασιών, την επικοινωνία, την πληροφόρηση, τις συμπεριφορές κ.ά. Ενόψει λοιπόν της τροποποίησης του νέου θεσμικού πλαισίου για την Κοινωνική Οικονομία, ήτοι του Ν.4019/2011, θα πρέπει οι κτιριακές εγκαταστάσεις, οι υπηρεσίες και τα προϊόντα των Κοινωνικών Συνεταιριστικών Επιχειρήσεων να είναι προσβάσιμα στα άτομα με αναπηρία, είτε αυτά είναι μέτοχοι/εργαζόμενοι σ΄αυτές είτε είναι εξυπηρετούμενοι, στην βάση των αρχών του «Σχεδιασμού για Όλους»
ε) Το κράτος υπό συνθήκες περιοριστικής δημοσιονομικής πολιτικής, αλλά και ο ιδιωτικός τομέας, ιδιαίτερα σε συνθήκες ύφεσης, αδυνατούν να αντιμετωπίσουν τις κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις της κρίσης. Στο πλαίσιο αυτό δημιουργείται η προσδοκία ότι η Κοινωνική Οικονομία είναι δυνατόν να αποτελέσει κρίσιμη παράμετρο της λύσης. Ωστόσο, ο ρόλος που αναμένεται από την Κοινωνική Οικονομία να παίξει δεν μπορεί να υλοποιηθεί αν δεν υπάρξουν οι αντίστοιχες των προσδοκιών προϋποθέσεις, τόσο σε όρους πολιτικών και θεσμών όσο και ανάλογης χρηματοδότησης. Το θέμα αυτό έχει κρίσιμη σημασία καθότι, η αρχή με βάση την οποία χρησιμοποιούνται τα πλεονάσματα διαχείρισης στους φορείς της Κοινωνικής Οικονομίας αποκλείει, ή επιτρέπει την περιορισμένη αμοιβή του κεφαλαίου. Το στοιχείο αυτό συνιστά ανασταλτικό παράγοντα για την ανεύρεση κεφαλαίων και δημιουργεί προβλήματα χρηματοδότησης. Η ευνοϊκή μεταχείριση των φορέων της Κοινωνικής Οικονομίας στο φορολογικό σύστημα και στη χρηματοδότηση, αναδεικνύει το ζήτημα κατά πόσο συνάδει με τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς. Στο θέμα αυτό έχει ενδιαφέρον η τοποθέτηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, σύμφωνα με την οποία[1] η Συνθήκη της Λισαβόνας απαγορεύει τις θετικές διακρίσεις υπέρ ορισμένων κατηγοριών επιχειρήσεων ή/και οικονομικών δραστηριοτήτων. Συνεπώς η προνομιακή μεταχείριση στη βάση του νομικού καθεστώτος των εταιρειών ή του είδους των παραγόμενων προϊόντων/υπηρεσιών δεν είναι εφικτή. Ωστόσο, στους κανόνες της «Ενιαίας Αγοράς» μπορεί και πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι η κοινωνική οικονομία της αγοράς προωθεί μια ανοικτή οικονομία που δίνει περιθώρια ανάπτυξης σε διαφορετικά επιχειρηματικά μοντέλα. Αυτό αφορά ιδιαίτερα τις επιχειρήσεις που δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στο «κοινωνικό κεφάλαιο» και σε μακροπρόθεσμα ζητήματα. Αντιθέτως, σε ένα καθεστώς διακρίσεων θα οδηγούσε μια «τύποις» ενιαία προσέγγιση στην οποία δεν θα λαμβάνοντας υπόψη τα ειδικά χαρακτηριστικά των κοινωνικών επιχειρήσεων. Απαιτείται διαφοροποίηση και ειδική μεταχείριση (π.χ. στη φορολόγηση, τη χρηματοδότηση κ.λπ.) κατά κατηγορία φορέων Κοινωνικής Οικονομίας. Με ταυτόχρονη σαφή οριοθέτηση των δικαιούχων και των προϋποθέσεων για την αποτροπή εκμετάλλευσης των ευνοϊκών ρυθμίσεων από τρίτους Επιπρόσθετα, λόγω των χαμηλών εισοδημάτων των ατόμων με αναπηρία, η δυνατότητα επιχορήγησης εξόδων για τη σύνταξη του επιχειρηματικού σχεδίου είναι άλλο ένα ζήτημα που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.
Ο Πρόεδρος Η Γραμματέας
Βασίλης Κούτσιανος Αγνή Σιδηροπούλου
Distributed under both the W3C Test Suite License and the W3C 3-clause BSD License. To contribute to a W3C Test Suite, see the policies and contribution forms.
